زاینده رود غریب و فرزندان ناسپاس (۱)

مردم عزیز ایران، برادران و خواهران اصفهانی و چهارمحالی، مسئوولان محترم و دست اندرکاران دولتی و غیردولتی، درددلی از زبان زاینده رود غریب با فرزندان ناسپاس خود که با این مایه ی حیات بخش چه کردند، برای تمام خوانندگان، علاقه مندان به تاریخ و تمدن ایران و اصفهان، عاشقان عمران و کشاورزی و پیشرفت، دلسوختگان عرصه های هنر، صنعت، خودکفایی، علم و مدافعان قانون و محافظان محیط زیست و سلامتی و … نقل می گردد.
امید است که هرچه زودتر به خود آییم و به شکرانه ی نعمت الهی بابت اهداء این هدیه ی ارزشمند و حفظ آن برای حال و آینده ی خود و فرزندانمان بیش از پیش سپاسگزار این نعمت باشیم و به ایرانی فکر کنیم که روزی نفت نخواهد داشت، گاز و معادن و دیگر ذخایری برای فروش نخواهد بود و آن زمان اگر تولید نداشته باشیم، بیگانگان ما را سلاخی خواهند کرد ….

۱-معرفی و اطلاعات کمی از زاینده رود

در حال حاضر کل آب زاینده رود از ۴ منبع به شرح ذیل تأمین می شود:
۱-۱-رودخانه ی زاینده رود از چشمه ی دیمه واقع در استان چهارمحال و بختیاری سرچشمه می گیرد. از سرچشمه تا انتها (تالاب گاوخونی) بیش از ۴۲۰ کیلومتر طول دارد و در طول مسیر آبراهه ها و چشمه سارها و بازیافت ها و برگشت آب های برداشت شده و بارش های مناطق پایین دست به آن اضافه می شود و در نهایت میانگین حجمی حدود ۹۰۰ میلیون مترمکعب آب تولید می شود. در تکمیل نظام نامه های مکتوب قبلی، مرحوم علامه شیخ بهایی در زمان صفویه در طرح جامعی موسوم به طومار شیخ بهایی آب رودخانه را بر اساس میزان اراضی و استعداد آن در حوضه ی آبریز، بلندی و گودی مناطق، امکان انتقال آب به روش ثقلی و بسیاری فاکتورهای دیگر، به ۳۳ سهم در مناطق ۷ گانه ی مالکیت ۱۹ سهم آن به حق آبه داران شرق اصفهان شامل رودشتین، براآن جنوبی و شمالی، جی و قهاب و کرارج، و ۴ سهم آن به باغات شهری شهر اصفهان و ماربین و … و ۱۰ سهم آن به غرب اصفهان شامل لنجانات (زرین شهر و مبارکه و فلاورجان و…) تعلق گرفت.
علاوه بر تقسیم آب، وی طراحی بسیار عملی و کارایی جهت احداث شبکه مادی ها و انهار آبرسانی انجام داده که تا به امروز نیز همچنان کاراست و بدون مصرف انرژی و با احداث بندهای متعدد به منظور آبگیری انهار و مادی های مذکور در مسیر، آب رودخانه را به این مناطق ارسال می نموده و سهم مشخص و مکتوب شده ی تک تک روستاها و مناطق به طور کامل و بدون مشکل در بالادست و پایین دست تحویل می شده است.
۱-۲- تونل اول کوهرنگ نیز که با سرمایه ی ۳۳ سهم حق آبه دار زاینده رود احداث شد (شرح در بند ۳) حجم آبی معادل میانگین سالانه ۳۳۰ میلیون مترمکعب تولید می کند.


۱-۳-تونل دوم کوهرنگ که با اعتبارات ملی و استانی احداث شده است و حجم میانگین معادل حدود ۲۷۰ میلیون مترمکعب آب در سال به حوضه ی زاینده رود انتقال می دهد.
۱-۴- تونل چشمه ی لنگان که با اعتبارات ملی و استانی احداث شده و سالانه حجم آبی معادل متوسط ۱۲۰ میلیون مترمکعب از مناطق فریدون شهر در غرب استان اصفهان وارد حوضه ی زاینده رود می نماید.
بنابراین رودخانه ی اصلی و تونل اول که جمعاً به طور متوسط حدود ۱۲۰۰ میلیون مترمکعب آب (بالغ بر ۷۵ درصد آب رودخانه) تولید می کنند، متعلق به حق آبه دار است و در مالکیت و اختیار دولت نیست که در مواد ۱۸، ۱۹، ۲۰، ۳۶، ۲۱، ۴۴، ۴۸ و ماده واحده ی شماره ی ۲۲۵۴ (۱۳۸۰) قانون تشویق سرمایه گذاری در طرح های آب کشور، و همچنین ایرادهای شرعی و قانونی وارده توسط شورای محترم نگهبان در سال ۱۳۶۱ به مصوبات اولیه ی قانون توزیع عادلانه ی آب، که منتج به برگشت مکرر آن به مجلس محترم و اصلاح و تصویب شد، تماماً حقوق مالکیتی حق آبه دار و تکالیف دستگاه های دولتی در برخورد با حق آبه ها را به وضوح معین نموده است. بنابراین وزارت نیرو اجازه داشته و دارد که فقط آب استحصالی از تونل دوم کوهرنگ و چشمه ی لنگان که میانگین حجمی سالانه معادل حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب در سال را داراست، تخصیص جدید بدهد و چنانچه پیش فروش هم داشته باشد، الزاماً باید از محل طرح های در دست احداث مانند تونل سوم کوهرنگ باشد. البته این تخصیص ها و اجرای طرح ها و پروژه ها نیز باید به گونه ای باشد که مطابق ماده ی ۴۴ قانون توزیع عادلانه، به واسطه ی آن، آب رودخانه، قنوات و چاه های متعلق به حق آبه دار نقصان نیابد و یا خشک نشود.

۲- دلایل خشکی زایند رود

خشکی زاینده رود دلایل متعددی دارد:
الف- کمی بارش نزولات آسمانی در سال های ۱۳۸۸ – ۱۳۸۶ نسبت به میانگین بلندمدت.
ب- برداشت های بی رویه و غیرقابل کنترل در بالادست رودخانه (استان های اصفهان و چهارمحال و بختیاری)
ج- تخصیص بیش از حد آب توسط وزارت نیرو که به مراتب زیادتر از آب استحصالی از تونل دوم کوهرنگ و چشمه ی لنگان و ذخیره ی سد زاینده رود بوده است.
د- میزان برداشت آب به صورت پمپاژ، بیشتر توسط بهره بردار مدیریت می شود تا سازمان های آب منطقه ای، و بنابراین عدم نظارت کافی و یا قابلیت کنترل پمپاژها باعث برداشت بیش از حد مجاز در پروانه ها می شود.
هـ- وقتی آب به وسیله ی پمپاژ در ارتفاعات به خارج از حوضه ی زاینده رود انتقال داده می شود، بعد از مصرف امکان برگشت به حوضه ی زاینده رود از طریق شیب ثقلی زیرزمینی و روزمینی را ندارد، لذا انتقال آب به خارج از حوضه ی زاینده رود نیز از دیگر دلایل است.
تذکر ۱: بسیار غیرکارشناسانه و دور از عقل و منطق است که آبی که یک بار با صرف سرمایه های کلان از حوضه ی دیگری به حوضه ی زاینده رود منتقل شده است، مجدداً از این حوضه خارج شود؛ آن هم با صرف هزینه مجدد و دائم.
تذکر ۲: در هیچ کجای دنیا برداشت آب به وسیله ی پمپاژ متعارف نیست؛ چون علاوه بر ایجاد مشکلاتی از این قبیل، صرف انرژی و هزینه ی دائمی و تعمیرات و تجهیزات فراوان و محدودیت های فنی برای زراعت و باغبانی در ارتفاعات و بسیاری موانع دیگر، چنین اقدامی را منسوخ نموده است.
و- توسعه ی بی رویه کشاورزی، شهرنشینی، صنعت و غیره که خارج از ظرفیت آب زاینده رود بوده و بارگذاری بسیار زیادتر از آب موجود را بر زاینده رود باعث شده است.
ز- تضییع زیاد آب از طریق شبکه های پوسیده ی آب رسانی شهرها به ویژه اصفهان و….

۳- تاریخچه ی زاینده رود و شکل گیری تمدن در پیرامون آن

تاریخچه ی اصفهان و زاینده رود را بیشتر متخصصان، مورخان و غیره می دانند، ولی همین قدر بگوییم که دورترین سابقه ای که در نوشته ها آمده است به نیمه ی دوم هزاره ی چهارم قبل از میلاد برمی گردد که کشاورزی و حیات در جلگه ی زاینده رود و اصفهان جریان داشته است. بعد از آن در زمان هخامنشیان و بعد در زمان اردشیر بابکان (حدود ۱۷۰۰ سال پیش که اولین نظام نامه ی زاینده رود تنظیم شده است) نظام نامه هایی برای رودخانه ی زاینده رود نوشته شده است که مکمل یکدیگر بوده اند و سعی شده نظم حاکم بر این رودخانه مخدوش نشود و آسیبی به تمدن و حیات و آبادانی و حقوق مردم این دیار وارد نگردد. نظمی که در ۴ قرن اخیر برای زاینده رود و مالکیت آب و اراضی آن مرقوم شد و اصفهان را به اوج پیشرفت و شهرت در تمامی زمینه های تمدن و علم و صنعت و هنر و کشاورزی و غیره رسانید، نظام نامه ای موسوم به طومار شیخ بهایی توسط مرحوم علامه بهاءالدین عاملی (شیخ بهایی) در زمان صفویه بوده که به سال ۹۲۳ ه. ق آب زاینده رود را به ۳۳ سهم بین حق آبه داران مناطق ۷ گانه ی اصفهان با شرح مرقوم در بند ۱ تقسیم نموده است (۳)
در طول قرون متمادی با وجود حوادث فراوان، زنده رود همچنان به زندگی بخشی خود در خطه ی اصفهان ادامه داده است و عظمت اصفهان در زمینه ی هنر، صنعت، کشاورزی، فرهنگ و… که موجبات شهرت جهانی آن شده است، تماماً به واسطه ی این نعمت بی نظیر بوده است.
مناره های موجود در شرق اصفهان مانند زیار، گار، برسیان و مساجد قدیمی از هزاره های قبل مانند ورزنه، دشتی، برسیان، اندلان، ازیران و بسیاری از قلاع، برج ها، آب انبارها، بندها، کاروانسراها و… همگی از اسناد تاریخی و موجود این تمدن ریشه دار و با سابقه هستند.
و از افتخارات اصفهان و زاینده رود همین بس که یکی از چند رودخانه ی بزرگ جهان است که داری نظام نامه ی قدیمی هستند. در زمان حمله ی اسکندر مقدونی و بعد در زمان ساسانیان و حمله ی اعراب، در زمان تیموریان، افغان ها، صفویان، زندیان، قاجار و… در تمامی حملات و ملال های تاریخی که به ایران و اصفهان وارد شده، “زنده رود همچنان زنده مانده و به اصفهان حیات بخشیده است”؛ به گونه ای که علی رغم تمامی ناملایمات تاریخی، اصفهان امروزی با تمامی شهرت و اقتدار خود را به میراث گذاشته است.
میرخان از نزدیکان تیمور در کتاب سریع الطیف می گوید: “در اصفهان همه را سر بریدند و تنها زنده ی شهر زنده رود بود”.
در هنگامه ی تیمور که همه در اصفهان مردند، آن که زنده ماند، زنده رود بود و باقی ماند که ما امروز زندگی کنیم. اینک ما زنده ایم و زنده رود مرده است. پس با دل می شتابیم تا جان خویش را مایه ی حیات دوباره ی زنده رود کنیم.

۴- نقش زاینده رود در سیما و منظر شهری

اگر اصفهان بدون زاینده رود را لحظه ای در ذهن خود مجسم کنیم، شهری کاملاً کویری، خالی از باغات، گرم و سوزان، با بادها و گرد و غبارهای فراوان، فاقد زیبایی و سرسبزی، بی نام و بدون شهرت، بدون صنعت و محروم از هنرمندان شهره، فاقد گنبدهای فیروزه ای، فارغ از آثار هنری خلاقین آن، عاری از مردم دانشمند و شجاع و بسیاری از کمالات و محاسن و مزایای فعلی به ذهن متبادر خواهد شد که امثال آن در نزدیکی خود اصفهان نیز وجود دارد. اگر اصفهان زیبا و سرشار از محاسن است و آرزوی هر سیاح و جهانگردی است که برای یک بار هم که شده در طول عمر خود آن را ببیند، به خاطر وجود زاینده رود است. اگر ایران باستان را در دنیا با نام اصفهان و شیراز می شناسند، به دلیل وجود زاینده رود و سابقه ی تاریخی و آب های جاری این دو شهر است.
ابودلف، جهانگرد عرب (۳۸۵ – ۳۰۱ ه ق): “اصفهان دارای هوای صاف و خالی از حشرات است. بدن مردگان آن جا در خاک نمی پوسد و بوی گوشت در آن تغییر نمی کند. هرگاه یک دیگ غذا بعد از یک ماه پخت و پز به همان حال وا بماند، تغییری در آن روی نمی دهد”.
تاورنیه ی سیاح: “از هر طرف که به طرف اصفهان می رفتیم اول مناره های مساجد و بعد درختان و خانه ها نمودار می شدند، به طوری که از دور اصفهان به جنگل بیشتر شباهت دارد تا به شهر”.
هولستر جهانگرد: “اگر از سمت جنوب به اصفهان می نگریستیم، گویی که شهر در میان باغ بزرگی قرار داشت و رودخانه از غرب و شرق مانند رشته ای سیمین از وسط آن می گذشت”.
ناصرخسرو قرن ۵ ه . ق: “در همه ی سرزمین پارسی گویان، شهری جامع تر و نیکوتر از اصفهان ندیدم”.

۵- سابقه ی نظام بهره برداری از زاینده رود

الف- نظام نامه ی زمان اردشیر بابکان.
ب- طومار شیخ بهایی در سال ۹۲۳ ه . ق
ج- اولین مصوبات قانونی در سال های ۱۳۴۷ و ۱۳۶۱ و….
نظام نامه ی زاینده رود همگی تقسیم هایی درست با برنامه های کاربردی نسبتاً کامل هستند، و ضمن تقسیم آب مالکیتی حق آبه دار به ۳۳ سهم، طراحی بی نظیر شبکه های آب رسانی را نیز شامل می شده اند. علی رغم خاکی بودن مادی ها، به دلیل انتخاب صحیح محل بندهای آب گیر در مسیر و داشتن شیب مناسب انهار و انشعاب مادی ها از رودخانه، آب با کم ترین هدررفتی به محل مصرف می رسیده و در عین حال مخازن زیرزمینی را نیز به گونه ای تغذیه می نموده است که در فصول گرم سال که آب جاری از رودخانه کمتر در اختیار زارعین و مردم بوده است، فخر و مباهات است که این خطه چنین دانشمندانی را در تمامی اعصار داشته که این گونه خلاقیت ها را از خود بروز داده اند تا هم مشکل خودشان را حل نمایند و هم اقدامشان الگویی برای بسیاری از نقاط دنیا باشد و مهم تر اینکه هم اکنون هر میزان از شبکه های جدید بتونی که به تبعیت از این شبکه ها انجام شده است مشکل نداشته، ولی هر کدام که خارج از این قاعده انجام گرفته با مشکل فنی به ویژه ثقلی مواجه شده است.

۶- اختلالات وارده بر نظام بهره برداری از زاینده رود

اختلالاتی که به نظام بهره برداری از رودخانه وارد شده است:
الف- توسعه ی بی رویه در دشت های فراوان برای زراعت و باغبانی و…
ب- برهم زدن شیوه های تقسیم آب که مغایر با نظام و شبکه ی اصلی بوده و پایداری را از تمامی بخش های کشاورزی و شهری و غیره گرفته است.
ج- دخالت های زیاد در نظم طبیعی زاینده رود که می بایست آب آن در این حوضه ی آبریز می ماند و خارج نمی شد.
د- تخصیص بیش از حد آب برای صنعت و خدمات شهری که یا به کل برگشت پذیر نیست و یا به قدری با انواع مول شیمیایی مخلوط و آلوده می شود که قابل استفاده و جایگزینی برای آب زاینده رود نیست.
ه- برداشت های بی رویه و زیاد از حد از چاه ها و قنوات و چشمه سارها و تخلیه ی منابع زیرزمینی و آبخوان های جلگه ی زاینده رود.
و- پمپاژهای بالادست و خروج آب از حوضه ی زاینده رود.
به دلایل فوق و بسیاری دلایل دیگر، آب زاینده رود باید پاسخ گوی تمامی این برداشت ها و جایگزین ها باشد، حال آن که این رودخانه ظرفیت محدودی را دارد. بنابراین شاهدیم که اکوسیستم، زندگی مردم، کشاروزی، صنعت، خدمات بالادست و پایین دست و غیره همه با مشکل مواجه شده اند.

۷- بررسی مزایای مختلف زاینده رود و مضرات خشکی آن

زاینده رود همان گونه که از نامش پیداست علاوه بر آب استحصالی از سرچشمه ها و تونل ها، خود نیز به دلیل برگشت مجدد آب مصرفی به داخل رودخانه زایش های فراوانی داشته است، بنابراین همیشه اگر ۱۴۰۰ میلیون مترمکعب آب از بالادست وارد زاینده رود می شده است، با محاسبه ی کاربری دوباره و آگاهی سه باره ی آب هنگام برگشت به رودخانه و همچنین تزریق آب به چاه ها و قنوات که از عمق کمی برخوردارند و استحصال مجدد آن از چاه ها و قنوات، به جرأت می توان گفت برخلاف آنچه می گویند راندمان آب در اصفهان پایین است، در بعضی از مناطق راندمان از ۱۰۰ درصد هم بیشتر است.
از مضرات خشکی زاینده رود می توان به این موارد اشاره کرد:
– از دست رفتن مشاغل مستقیم و غیر مستقیم زیاد در بخش کشاورزی و دام داری و گلخانه، صنعت؛
– مهاجرت بی رویه که برای مهاجر، محلی که از آنجا مهاجرت صورت می گیرد، محل یا شهرهایی که به آن جا مهاجرت می شود و… مشکل آفرین است؛
– بزه کاری هایی که از عوارض بیکاری است، مانند سرقت، کلاهبرداری ها، نزاع ها و قتل ها و…؛
– خمودگی و دل مردگی مردم؛
– گرد و غبار و بیماری های فراوان به دلیل عدم کشت و عدم تولید اکسیژن؛
– کاهش درآمد و تأثیر مستقیم بر تولید کنندگان و متعاقب آن برای کسبه، مشاغل خدماتی و غیره؛
– ترک تحصیل ها و تأثیر منفی فرهنگی و تخصصی؛
– طلاق ها و تأخیر در ازدواج ها و…؛
– فروش های ارزان و اراضی و ترک شغل؛
– مرگ ها و پیری های زودرس و عارضه های منفی فراوان بر سلامتی مردم؛
– عدم مقابله با آلاینده های صنعتی و غیره؛
– عدم وجود انگیزه و علاقه برای نسل جوان برای ورود به بخش های کشاورزی و دامی و به تبع آن از بین رفتن نسل کشاورزان خبره که شهرت کشوری و بعضاً جهانی دارند؛
– بی انگیزگی نسبت به مسائل فرهنگی و دوری از فرامین مذهبی و غیره به واسطه ی مشاهده ی بی عدالتی ها و بی قانونی ها و ناگفته های بسیار دیگر.

پی نوشت

۱- کشاورز نمونه و مدیر عامل کانون خبرگان کشاورزی استان اصفهان.

منبع:ماهنامه فنی – تخصصی دانش نما ۱۷۵ – ۱۷۴

یک دیدگاه برای “زاینده رود غریب و فرزندان ناسپاس (۱)”

صابری خوراسگانی فروردین ۷ام, ۱۳۹۱ در ۱:۱۴ ق.ظ

مطالب عالی است .ولی اگر مسئولین توجه کنند. مخصوصا برداشت ذوب آهن،لوله یزد ،فضای سبز بی رویه و…

پاسخ دهید

دیدگاه شما


بهینه سازی پوسته : پک سنتر
آماده شده توسط : ماندگار وب