تاثیر زاینده رود در شکل گیری تمدن های باستانی و سکونت های انسانی

اقلیم مناسب یکی از شرایط اولیه ی شکل گیری استقرار گروه های انسانی و تشکیل تمدن ها و تداوم آن ها در طول تاریخ بوده است. رودخانه ها و جلگه های حاصلخیز مربوطه نیز یکی از بسترهای تولید تمدن ها بوده اند. برای نمونه می توان به برخی رودخانه ها مثل: کارون عامل شکل گیری تمدن های دشت خوزستان (شوش، چغامیش، هفت تپه و …)، رودهای دجله و فرات (تمدن های میان رودانی)، رودخانه نیل (تمدن مصر باستان)، رود سند (تمدن های هارپا و موهنجودارو) اشاره کرد. رودخانه ی زاینده رود واقع در مرکز ایران که با نزدیک ۳۲۰ کیلومتر طول (نقشه ۱) بخش مهمی از استان اصفهان را می پیماید یکی از این رودهاست که به دلیل عدم توجه شایسته در زمینه ی باستان شناسی تا حد زیادی بدین لحاظ مغفول مانده است، حال آن که تحقیقات سال های اخیر باستان شناسی نگارنده و دیگر همکاران حاکی از آن است که این رود پربرکت از دیرباز یک عامل مهم جذب گروه های انسانی در طول تاریخ و شکل گیری و تداوم تعدادی زیادی از شهرهای طول مسیر خود بوده است.
به لحاظ سابقه، قدیمی ترین مکان باستانی که در طول این رودخانه تا کنون شناخته شده است دو غار و یک پناهگاه سنگی واقع در ۳۰ کیلومتری جنوب شهر اصفهان (تصاویر ۱ و ۲) هستند که در سال ۱۳۸۴ با همکاری جناب آقای دکتر مهدی یزدی استاد گروه زمین شناسی دانشگاه اصفهان شناسایی گردید (۲) و از آن پس سه فصل کاوش باستان شناسی با شرکت دانشگاه اصفهان، گروه پارینه سنگی موزه ملی و دانشگاه بوردو فرانسه را پشت سر گذاشته است (نقشه ی ۱). بر اساس یافته های به دست آمده شامل انواع ابزارهای سنگی و همچنین تاریخ گذاری با کربن ۱۴ قدمت این غارها به دوره ی پارینه سنگی میانی ۴۰۰۰۰ تا ۶۰۰۰۰ سال قبل می رسد. (۳) این محوطه ی باستانی که قدیمی ترین سایت باستانی شناخته شده در فلات مرکزی تاکنون است از لحاظ مکانی بر بدنه ی کوهی موسوم به کوه قلعه بزی قرار دارد که زاینده رود از قسمت جنوبی آن می گذرد. بر اساس نمونه های استخوانی به دست آمده باید گفت رودخانه شرایط بسیار مطلوبی را برای شکل گیری این استقرار فراهم کرده بوده است. بخش هایی از این بستر بسیار مطلوب به شرح ذیل تشریح می گردد:

مردم عزیز ایران، برادران و خواهران اصفهانی و چهارمحالی، مسئوولان محترم و دست اندرکاران دولتی و غیردولتی، درددلی از زبان زاینده رود غریب با فرزندان ناسپاس خود که با این مایه ی حیات بخش چه کردند، برای تمام خوانندگان، علاقه مندان به تاریخ و تمدن ایران و اصفهان، عاشقان عمران و کشاورزی و پیشرفت، دلسوختگان عرصه های هنر، صنعت، خودکفایی، علم و مدافعان قانون و محافظان محیط زیست و سلامتی و … نقل می گردد.
امید است که هرچه زودتر به خود آییم و به شکرانه ی نعمت الهی بابت اهداء این هدیه ی ارزشمند و حفظ آن برای حال و آینده ی خود و فرزندانمان بیش از پیش سپاسگزار این نعمت باشیم و به ایرانی فکر کنیم که روزی نفت نخواهد داشت، گاز و معادن و دیگر ذخایری برای فروش نخواهد بود و آن زمان اگر تولید نداشته باشیم، بیگانگان ما را سلاخی خواهند کرد ….

۱-معرفی و اطلاعات کمی از زاینده رود

در حال حاضر کل آب زاینده رود از ۴ منبع به شرح ذیل تأمین می شود:
۱-۱-رودخانه ی زاینده رود از چشمه ی دیمه واقع در استان چهارمحال و بختیاری سرچشمه می گیرد. از سرچشمه تا انتها (تالاب گاوخونی) بیش از ۴۲۰ کیلومتر طول دارد و در طول مسیر آبراهه ها و چشمه سارها و بازیافت ها و برگشت آب های برداشت شده و بارش های مناطق پایین دست به آن اضافه می شود و در نهایت میانگین حجمی حدود ۹۰۰ میلیون مترمکعب آب تولید می شود. در تکمیل نظام نامه های مکتوب قبلی، مرحوم علامه شیخ بهایی در زمان صفویه در طرح جامعی موسوم به طومار شیخ بهایی آب رودخانه را بر اساس میزان اراضی و استعداد آن در حوضه ی آبریز، بلندی و گودی مناطق، امکان انتقال آب به روش ثقلی و بسیاری فاکتورهای دیگر، به ۳۳ سهم در مناطق ۷ گانه ی مالکیت ۱۹ سهم آن به حق آبه داران شرق اصفهان شامل رودشتین، براآن جنوبی و شمالی، جی و قهاب و کرارج، و ۴ سهم آن به باغات شهری شهر اصفهان و ماربین و … و ۱۰ سهم آن به غرب اصفهان شامل لنجانات (زرین شهر و مبارکه و فلاورجان و…) تعلق گرفت.
علاوه بر تقسیم آب، وی طراحی بسیار عملی و کارایی جهت احداث شبکه مادی ها و انهار آبرسانی انجام داده که تا به امروز نیز همچنان کاراست و بدون مصرف انرژی و با احداث بندهای متعدد به منظور آبگیری انهار و مادی های مذکور در مسیر، آب رودخانه را به این مناطق ارسال می نموده و سهم مشخص و مکتوب شده ی تک تک روستاها و مناطق به طور کامل و بدون مشکل در بالادست و پایین دست تحویل می شده است.
۱-۲- تونل اول کوهرنگ نیز که با سرمایه ی ۳۳ سهم حق آبه دار زاینده رود احداث شد (شرح در بند ۳) حجم آبی معادل میانگین سالانه ۳۳۰ میلیون مترمکعب تولید می کند.