تاثیر زاینده رود در شکل گیری تمدن های باستانی و سکونت های انسانی

اقلیم مناسب یکی از شرایط اولیه ی شکل گیری استقرار گروه های انسانی و تشکیل تمدن ها و تداوم آن ها در طول تاریخ بوده است. رودخانه ها و جلگه های حاصلخیز مربوطه نیز یکی از بسترهای تولید تمدن ها بوده اند. برای نمونه می توان به برخی رودخانه ها مثل: کارون عامل شکل گیری تمدن های دشت خوزستان (شوش، چغامیش، هفت تپه و …)، رودهای دجله و فرات (تمدن های میان رودانی)، رودخانه نیل (تمدن مصر باستان)، رود سند (تمدن های هارپا و موهنجودارو) اشاره کرد. رودخانه ی زاینده رود واقع در مرکز ایران که با نزدیک ۳۲۰ کیلومتر طول (نقشه ۱) بخش مهمی از استان اصفهان را می پیماید یکی از این رودهاست که به دلیل عدم توجه شایسته در زمینه ی باستان شناسی تا حد زیادی بدین لحاظ مغفول مانده است، حال آن که تحقیقات سال های اخیر باستان شناسی نگارنده و دیگر همکاران حاکی از آن است که این رود پربرکت از دیرباز یک عامل مهم جذب گروه های انسانی در طول تاریخ و شکل گیری و تداوم تعدادی زیادی از شهرهای طول مسیر خود بوده است.
به لحاظ سابقه، قدیمی ترین مکان باستانی که در طول این رودخانه تا کنون شناخته شده است دو غار و یک پناهگاه سنگی واقع در ۳۰ کیلومتری جنوب شهر اصفهان (تصاویر ۱ و ۲) هستند که در سال ۱۳۸۴ با همکاری جناب آقای دکتر مهدی یزدی استاد گروه زمین شناسی دانشگاه اصفهان شناسایی گردید (۲) و از آن پس سه فصل کاوش باستان شناسی با شرکت دانشگاه اصفهان، گروه پارینه سنگی موزه ملی و دانشگاه بوردو فرانسه را پشت سر گذاشته است (نقشه ی ۱). بر اساس یافته های به دست آمده شامل انواع ابزارهای سنگی و همچنین تاریخ گذاری با کربن ۱۴ قدمت این غارها به دوره ی پارینه سنگی میانی ۴۰۰۰۰ تا ۶۰۰۰۰ سال قبل می رسد. (۳) این محوطه ی باستانی که قدیمی ترین سایت باستانی شناخته شده در فلات مرکزی تاکنون است از لحاظ مکانی بر بدنه ی کوهی موسوم به کوه قلعه بزی قرار دارد که زاینده رود از قسمت جنوبی آن می گذرد. بر اساس نمونه های استخوانی به دست آمده باید گفت رودخانه شرایط بسیار مطلوبی را برای شکل گیری این استقرار فراهم کرده بوده است. بخش هایی از این بستر بسیار مطلوب به شرح ذیل تشریح می گردد:

مردم عزیز ایران، برادران و خواهران اصفهانی و چهارمحالی، مسئوولان محترم و دست اندرکاران دولتی و غیردولتی، درددلی از زبان زاینده رود غریب با فرزندان ناسپاس خود که با این مایه ی حیات بخش چه کردند، برای تمام خوانندگان، علاقه مندان به تاریخ و تمدن ایران و اصفهان، عاشقان عمران و کشاورزی و پیشرفت، دلسوختگان عرصه های هنر، صنعت، خودکفایی، علم و مدافعان قانون و محافظان محیط زیست و سلامتی و … نقل می گردد.
امید است که هرچه زودتر به خود آییم و به شکرانه ی نعمت الهی بابت اهداء این هدیه ی ارزشمند و حفظ آن برای حال و آینده ی خود و فرزندانمان بیش از پیش سپاسگزار این نعمت باشیم و به ایرانی فکر کنیم که روزی نفت نخواهد داشت، گاز و معادن و دیگر ذخایری برای فروش نخواهد بود و آن زمان اگر تولید نداشته باشیم، بیگانگان ما را سلاخی خواهند کرد ….

۱-معرفی و اطلاعات کمی از زاینده رود

در حال حاضر کل آب زاینده رود از ۴ منبع به شرح ذیل تأمین می شود:
۱-۱-رودخانه ی زاینده رود از چشمه ی دیمه واقع در استان چهارمحال و بختیاری سرچشمه می گیرد. از سرچشمه تا انتها (تالاب گاوخونی) بیش از ۴۲۰ کیلومتر طول دارد و در طول مسیر آبراهه ها و چشمه سارها و بازیافت ها و برگشت آب های برداشت شده و بارش های مناطق پایین دست به آن اضافه می شود و در نهایت میانگین حجمی حدود ۹۰۰ میلیون مترمکعب آب تولید می شود. در تکمیل نظام نامه های مکتوب قبلی، مرحوم علامه شیخ بهایی در زمان صفویه در طرح جامعی موسوم به طومار شیخ بهایی آب رودخانه را بر اساس میزان اراضی و استعداد آن در حوضه ی آبریز، بلندی و گودی مناطق، امکان انتقال آب به روش ثقلی و بسیاری فاکتورهای دیگر، به ۳۳ سهم در مناطق ۷ گانه ی مالکیت ۱۹ سهم آن به حق آبه داران شرق اصفهان شامل رودشتین، براآن جنوبی و شمالی، جی و قهاب و کرارج، و ۴ سهم آن به باغات شهری شهر اصفهان و ماربین و … و ۱۰ سهم آن به غرب اصفهان شامل لنجانات (زرین شهر و مبارکه و فلاورجان و…) تعلق گرفت.
علاوه بر تقسیم آب، وی طراحی بسیار عملی و کارایی جهت احداث شبکه مادی ها و انهار آبرسانی انجام داده که تا به امروز نیز همچنان کاراست و بدون مصرف انرژی و با احداث بندهای متعدد به منظور آبگیری انهار و مادی های مذکور در مسیر، آب رودخانه را به این مناطق ارسال می نموده و سهم مشخص و مکتوب شده ی تک تک روستاها و مناطق به طور کامل و بدون مشکل در بالادست و پایین دست تحویل می شده است.
۱-۲- تونل اول کوهرنگ نیز که با سرمایه ی ۳۳ سهم حق آبه دار زاینده رود احداث شد (شرح در بند ۳) حجم آبی معادل میانگین سالانه ۳۳۰ میلیون مترمکعب تولید می کند.

اصفهان زیباترین شهر جهان در خاموشی زاینده رودش اندوهگین و افسرده است.

در اردیبهشت ماه – دومین ماه بهار بسیار پرباران امسال – در دو سوی پل‌های زیبای این شهر که از شاهکارهای معماری جهان به شمار می‌روند، زنده رود چنان فروخشکیده که رهگذران دیگر نیازی به گذشتن از روی پل‌ها احساس نمی‌کنند و گام زنان بستر پهناور و خشک را می‌پیمایند. گفته می‌شود در بالادست، آمار بارندگی در برخی روزها به بیش از ۳۰۰ میلی متر هم رسید اما پل خواجو، پل شهرستان و سی و سه پل سوگوارانی در میان سوگواران ساحل نزدیک‌اند.

آنچه در پی‌می‌آید گزارشی است در باره علت خشک شدن زاینده‌رود و تالاب گاوخونی.

این گزارش تنها گوشه‌ای از تخریب‌های ناشی از ساخت وساز در حوزه‌های آبخیز را نشان می‌دهد. ۲۹ اردیبهشت روز مبارزه با ساخت وساز در آبخیز‌هاست. انتظار می‌رود پیش از آنکه دیرشود – هر چند که هم‌اکنون هم خیلی دیر شده است – مسئولان برای جلوی‌گیری از روند لجام گسیخته ساخت‌و‌ساز در آبخیزها چاره‌ای بیندیشند.

در بالادست آبخیز، ساخت سدها و سامانه‌های انتقال بی‌هیچ دغدغه درباره سرنوشت صاحبان آب و حقابه‌ها در پایین دست، سال‌ها و سال‌ها ادامه یافته است و البته هرگز هیچ ارزیابی‌ای از اثرات این هجوم و تجاوز به حقوق روستائیان و جوامع بومی ‌و نیز تجاوز به طبیعت انجام نشده است. ویلاهای کنار دریاچه سد زاینده رود نیز افسانه‌هایی دارند گفتنی. خروشان ماندن رودخانه و تحقق حقابه کشاورزان پایین دست و زنده ماندن تالاب گاوخونی، با پرآب ماندن دریاچه سد مغایرت دارد. سد باید پرآب باشد تا بتواند بهره برداری شود و نیز خوشی صاحبان ویلاهای مشرف به آن منقص نشود. این شاید عینی‌ترین دلیل وجود سد زاینده رود است. وگرنه تقسیم حقابه زاینده رود از قرن‌ها پیش در شبکه‌ای بسیار منظم و اندیشمندانه انجام شده بود.

شبکه سنتی زاینده رود هنرمندانه به همه جا و حتی به تالاب گاوخونی آب می‌رسانید. سد ساخته شد تا زمین‌هایی که آب داشتند را دوباره آبیاری کند که البته ناتوان از مسئولیتی که به ظاهر برایش نوشته شده بود تنها توانست محلی برای خوش گذرانی گروهی خاص باشد.

یک کارشناس مسائل آب و هیدرولوژی با اشاره به اینکه طومار ۴۰۰ ساله شیخ‌بهایی با بررسی‌های کارشناسی انجام شده گفت:

متاسفانه اخیرا پمپ‌های عمیق بالادست زاینده‌رود این طومار را زیر سئوال برده است.

به گزارش مهر، ناصر حاجیان اظهار داشت: ‌در طول ادوار گذشته هواره تقسیم آب رودخانه‌ زاینده‌رود، جهت کشاورزی برای مناطقی که از رودخانه فوق مشروب می‌شود، یکی از مشکلات اساسی بوده است.

وی ادامه داد:‌ در راستای حل این مهم شاه عباس اول، طی دستوری از شیخ‌بهائی خواست که این امر را به صورت همه جانبه بررسی و این مشکل را مرتفع‌نمایند که در نهایت شیخ‌بهایی با تدوین و تهیه طوماری، نحوه تقسیم آب زاینده‌رود را برای کشاورزی مشخص کرد و براساس آن این مشکل حل شد.

باتلاق گاوخونی را دوست داشتم همیشه به نامی که میشناسندش ، باتلاق صدا بزنم  ، نه تالاب گاوخونی (که البته شاید علمی تر باشد) . بیشترین تصویری که از باتلاق گاوخونی در ذهنم مانده ، عکسی است که بیژن دره شوری از بالا از گله ی پر تعداد  فلامینگوها در حال پرواز  بر فراز باتلاق گاوخونی گرفته ، تصویری جاودانه که هرگز تکرار نخواهد شد .

مرگ باتلاق گاخونی از روزی که چهار محال و بختیاری ۳۵۰ پمپ آب در بالادست رودخانه زاینده رود احداث کرد یا احداث خط لوله انتقال آب زاینده رود با ظرفیت ۱۰۰۰ لیتر بر ثانیه به استان یزد آغاز نشد ، از روزی که خشکسالی های پی در پی رمق زاینده رود را گرفتند  هم شروع نشد ، روزی که در سال ۱۳۴۹ سد زاینده رود به بهره برداری رسید ، آغاز پایان باتلاق گاوخونی بود . چون مانند بسیاری از دیگر تالاب ها مسئولین همیشه به باتلاق گاوخونی به عنوان جایی که محل هدر رفت آب بود نگاه میکردند . از همین رو همان ابتدا هم حق آبه ای برای باتلاق گاوخونی در نظر نگرفتند .

سلام

میدونستم از شما کفرونی ها نمیشه انتظار ارسال مطلب یا عکس و این چیزا داشت.

آخه آب هم نیست که بگم حالا رفتین دنبال کشاورزی و کار که !!!

از اون قدیما یادمه که کفرونی جماعت وقتی میدیدن کسی داره کاری انجام میده دورش جمع میشدن و نگاش میکردن که میخواد چکار کنه و حتی یک نفر هم به روی خودش نمیاورد که این بنده خدا به کمک نیاز داره

نه اینجوری فایده نداره

خودم باید آستین همت رو بالا بزنم و دست به کار شم

یا علی گفتیم و عشق آغاز شد