تاثیر زاینده رود در شکل گیری تمدن های باستانی و سکونت های انسانی

اقلیم مناسب یکی از شرایط اولیه ی شکل گیری استقرار گروه های انسانی و تشکیل تمدن ها و تداوم آن ها در طول تاریخ بوده است. رودخانه ها و جلگه های حاصلخیز مربوطه نیز یکی از بسترهای تولید تمدن ها بوده اند. برای نمونه می توان به برخی رودخانه ها مثل: کارون عامل شکل گیری تمدن های دشت خوزستان (شوش، چغامیش، هفت تپه و …)، رودهای دجله و فرات (تمدن های میان رودانی)، رودخانه نیل (تمدن مصر باستان)، رود سند (تمدن های هارپا و موهنجودارو) اشاره کرد. رودخانه ی زاینده رود واقع در مرکز ایران که با نزدیک ۳۲۰ کیلومتر طول (نقشه ۱) بخش مهمی از استان اصفهان را می پیماید یکی از این رودهاست که به دلیل عدم توجه شایسته در زمینه ی باستان شناسی تا حد زیادی بدین لحاظ مغفول مانده است، حال آن که تحقیقات سال های اخیر باستان شناسی نگارنده و دیگر همکاران حاکی از آن است که این رود پربرکت از دیرباز یک عامل مهم جذب گروه های انسانی در طول تاریخ و شکل گیری و تداوم تعدادی زیادی از شهرهای طول مسیر خود بوده است.
به لحاظ سابقه، قدیمی ترین مکان باستانی که در طول این رودخانه تا کنون شناخته شده است دو غار و یک پناهگاه سنگی واقع در ۳۰ کیلومتری جنوب شهر اصفهان (تصاویر ۱ و ۲) هستند که در سال ۱۳۸۴ با همکاری جناب آقای دکتر مهدی یزدی استاد گروه زمین شناسی دانشگاه اصفهان شناسایی گردید (۲) و از آن پس سه فصل کاوش باستان شناسی با شرکت دانشگاه اصفهان، گروه پارینه سنگی موزه ملی و دانشگاه بوردو فرانسه را پشت سر گذاشته است (نقشه ی ۱). بر اساس یافته های به دست آمده شامل انواع ابزارهای سنگی و همچنین تاریخ گذاری با کربن ۱۴ قدمت این غارها به دوره ی پارینه سنگی میانی ۴۰۰۰۰ تا ۶۰۰۰۰ سال قبل می رسد. (۳) این محوطه ی باستانی که قدیمی ترین سایت باستانی شناخته شده در فلات مرکزی تاکنون است از لحاظ مکانی بر بدنه ی کوهی موسوم به کوه قلعه بزی قرار دارد که زاینده رود از قسمت جنوبی آن می گذرد. بر اساس نمونه های استخوانی به دست آمده باید گفت رودخانه شرایط بسیار مطلوبی را برای شکل گیری این استقرار فراهم کرده بوده است. بخش هایی از این بستر بسیار مطلوب به شرح ذیل تشریح می گردد:

یکی از کارهای شگفت شیخ بهایی طومار تقسیم آب زاینده‌رود است. وی در عهد سلطنت شاه طهماسب صفوی، سندی تهیه کرد که به <طومار شیخ بهایی> معروف است، براساس این سند سال به ۳۶۰ روز، و برنامه استفاده از آب به دو فصل مشخص تقسیم شده است. طبق طومار شیخ بهایی فصل سیلابی، که ۱۹۵ روز بود، از اول آذر هر سال آغاز و تا ۱۵خرداد سال بعد ادامه داشت و فصل جریان عادی، که ۱۶۵روز بود، از ۱۶ خرداد تا اول آذر همان سال بود.

این چشمه جوشان و مارپیچ از زردکوه بختیاری تا مرداب گاوخونی را سیراب می‌سازد و در این راه هشتاد فرسنگی، همواره جیره بلوکات و مزارع مختلف را داده است. شیخ بهایی در پی پیدا کردن راه علاجی برای تقسیم عادلانه این آب، به تنظیم طومار تقسیم آب زاینده‌رود پرداخت و کل آن را به ۳۳ سهم و ۲۷۵ سهم جزئی‌تر تقسیم نمود و آن را با طراحی ۱۳ نهر توزیع نمود.‌استفاده و برداشت از آب زاینده‌رود در زمانی که استفاده زراعی ندارد، آزاد است؛ ولی در زمان نیاز و کم‌آبی، به صورت سهم‌بندی تقسیم می‌شود که اشتراک آن برای بلوک‌های ششگانه، به روش طومار شیخ بهایی، شامل ۳۳ سهم به شرح زیر است:‌

۱‌- بلوک لنجان: شش سهم؛۲ – بلوک النجان: چهار سهم؛۳ – بلوک ماربین: چهار سهم؛۴- بلوک جی: شش سهم؛۵ – بلوک کراج: سه سهم؛۶ – بلوک رودشین / برآن: ده سهم.

در طومار دیگری که به شیخ بهایی نسبت داده می‌شود، تقسیمات جزئی دیگری نیز وجود دارد؛ اما انتساب این طومار به شیخ بهایی، شاید صحیح نباشد؛ چون تقسیم‌نامه آب زاینده‌رود به فرمان شاه‌طهماسب صفوی است که سواد آن در مالیه اصفهان موجود و مربوط به سال ۹۲۳ هجری است، بنابراین طومار اخیر را به میرفضل‌الله شهرستانی نسبت می‌دهند که گویا فقط به تایید شیخ بهایی رسید و تغییراتی جزئی در آن انجام شد.‌

اصفهان زیباترین شهر جهان در خاموشی زاینده رودش اندوهگین و افسرده است.

در اردیبهشت ماه – دومین ماه بهار بسیار پرباران امسال – در دو سوی پل‌های زیبای این شهر که از شاهکارهای معماری جهان به شمار می‌روند، زنده رود چنان فروخشکیده که رهگذران دیگر نیازی به گذشتن از روی پل‌ها احساس نمی‌کنند و گام زنان بستر پهناور و خشک را می‌پیمایند. گفته می‌شود در بالادست، آمار بارندگی در برخی روزها به بیش از ۳۰۰ میلی متر هم رسید اما پل خواجو، پل شهرستان و سی و سه پل سوگوارانی در میان سوگواران ساحل نزدیک‌اند.

آنچه در پی‌می‌آید گزارشی است در باره علت خشک شدن زاینده‌رود و تالاب گاوخونی.

این گزارش تنها گوشه‌ای از تخریب‌های ناشی از ساخت وساز در حوزه‌های آبخیز را نشان می‌دهد. ۲۹ اردیبهشت روز مبارزه با ساخت وساز در آبخیز‌هاست. انتظار می‌رود پیش از آنکه دیرشود – هر چند که هم‌اکنون هم خیلی دیر شده است – مسئولان برای جلوی‌گیری از روند لجام گسیخته ساخت‌و‌ساز در آبخیزها چاره‌ای بیندیشند.

در بالادست آبخیز، ساخت سدها و سامانه‌های انتقال بی‌هیچ دغدغه درباره سرنوشت صاحبان آب و حقابه‌ها در پایین دست، سال‌ها و سال‌ها ادامه یافته است و البته هرگز هیچ ارزیابی‌ای از اثرات این هجوم و تجاوز به حقوق روستائیان و جوامع بومی ‌و نیز تجاوز به طبیعت انجام نشده است. ویلاهای کنار دریاچه سد زاینده رود نیز افسانه‌هایی دارند گفتنی. خروشان ماندن رودخانه و تحقق حقابه کشاورزان پایین دست و زنده ماندن تالاب گاوخونی، با پرآب ماندن دریاچه سد مغایرت دارد. سد باید پرآب باشد تا بتواند بهره برداری شود و نیز خوشی صاحبان ویلاهای مشرف به آن منقص نشود. این شاید عینی‌ترین دلیل وجود سد زاینده رود است. وگرنه تقسیم حقابه زاینده رود از قرن‌ها پیش در شبکه‌ای بسیار منظم و اندیشمندانه انجام شده بود.

شبکه سنتی زاینده رود هنرمندانه به همه جا و حتی به تالاب گاوخونی آب می‌رسانید. سد ساخته شد تا زمین‌هایی که آب داشتند را دوباره آبیاری کند که البته ناتوان از مسئولیتی که به ظاهر برایش نوشته شده بود تنها توانست محلی برای خوش گذرانی گروهی خاص باشد.

جناب آقای حاجـــیان

فرماندار محترم اصفهان

موضوع: مطالبات مردم منطقه جنوب شرق اصفهان(قطب کشاورزی استان)

با ســـلام

احتراماً به استحضار می رساند اینجانب من باب تکلیف بر خود لازم می دانم پیرو مطالبات مردم منطقه جنوب شرق اصفهان (قطب کشاورزی اصفهان)مطالبی را خدمت جنابعالی عنوان نمایم.

جناب آقای فرماندار قطعاً یکی از وظایف کلی فرمانداران محترم اجرای سیاست‌های عمومی دولت و سعی در بالا بردن سطح زندگی و تامین رفاه و آسایش عمومی در حوزه‌شهرستان‌ها و روستاهاست. در این راستا گزاف نیست اگر بگویم جنوب شرق اصفهان یعنی مسیر جاده انرژی اتمی اصفهان تا شهر ورزنه خصوصاً بخش بن‌رود به دیده فراموشی سپرده شده است.

نماینده محترم شهر اصفهان

جناب آقای دکتر کامـران

موضوع : مطالبات حداقلی مردم جنوب شرق اصفهان(قطب کشاورزی اصفهان)

با ســــلام

احتراماً به استحضار می رساند اینجانب من باب تکلیف بر خود لازم دانستم مطالبی را خدمت جنابعالی عنوان نمایم ، قبل از هر چیز از زحمات بی دریغ جنابعالی در امر پیگیری مطالبات منطقه نهایت تشکر و قدردانی را دارم و اطمینان دارم که جنابعالی نسبت به مسائل و مشکلات منطقه و راهکارهای حل آن آگاهی کامل و جامع‌تری داشته و همواره جهت حل این مسائل تلاش می‌نمائید اما باید بگویم دیدگاه کلان مدیریتی منطقه مذکور مبهم و به دور از چشم اندازی روشن و فراموشی ماموریت مدیران ارشد این منطقه شده است و بعضاً رویکردهایی صرفاً سلیقه‌ای و دور از کار کارشناسی اتخاذ شده است . این امر نه تنها باعث فراموشی مطالبات مردم بلکه باعث از بین رفتن سرمایه‌های اجتماعی و ملی منطقه شده است.

عدم توجه به مسائل کلان و زیربنایی خصوصاً در بخش‌های فرهنگی‌، اجتماعی و اقتصادی و عدم استفاده صحیح از استعدادها و منابع این منطقه مشکلاتی همچون اعتیاد ، بی کاری‌ و فقر را به ارمغان آورده است که ذیلاً به تشریح چند موضوع مهم می پردازم:

باتلاق گاوخونی را دوست داشتم همیشه به نامی که میشناسندش ، باتلاق صدا بزنم  ، نه تالاب گاوخونی (که البته شاید علمی تر باشد) . بیشترین تصویری که از باتلاق گاوخونی در ذهنم مانده ، عکسی است که بیژن دره شوری از بالا از گله ی پر تعداد  فلامینگوها در حال پرواز  بر فراز باتلاق گاوخونی گرفته ، تصویری جاودانه که هرگز تکرار نخواهد شد .

مرگ باتلاق گاخونی از روزی که چهار محال و بختیاری ۳۵۰ پمپ آب در بالادست رودخانه زاینده رود احداث کرد یا احداث خط لوله انتقال آب زاینده رود با ظرفیت ۱۰۰۰ لیتر بر ثانیه به استان یزد آغاز نشد ، از روزی که خشکسالی های پی در پی رمق زاینده رود را گرفتند  هم شروع نشد ، روزی که در سال ۱۳۴۹ سد زاینده رود به بهره برداری رسید ، آغاز پایان باتلاق گاوخونی بود . چون مانند بسیاری از دیگر تالاب ها مسئولین همیشه به باتلاق گاوخونی به عنوان جایی که محل هدر رفت آب بود نگاه میکردند . از همین رو همان ابتدا هم حق آبه ای برای باتلاق گاوخونی در نظر نگرفتند .

سلام

میدونستم از شما کفرونی ها نمیشه انتظار ارسال مطلب یا عکس و این چیزا داشت.

آخه آب هم نیست که بگم حالا رفتین دنبال کشاورزی و کار که !!!

از اون قدیما یادمه که کفرونی جماعت وقتی میدیدن کسی داره کاری انجام میده دورش جمع میشدن و نگاش میکردن که میخواد چکار کنه و حتی یک نفر هم به روی خودش نمیاورد که این بنده خدا به کمک نیاز داره

نه اینجوری فایده نداره

خودم باید آستین همت رو بالا بزنم و دست به کار شم

یا علی گفتیم و عشق آغاز شد

و دومین سلام من به کفرونی های عزیز

آقا راستشو بخواین من زیاد تو کفرون رفت و آمد ندارم و از مسایل روستا هم بی خبرم

ولی تصمیم گرفتم مقداری عکس فیلم و مطالب مفید درباره کفرون ( کفران ) رو اینجا بذارم.

حالا شما عزیزان هم باید یه زحمتی بکشین و به من کمک کنین تا بتونیم اینجا رو تکمیل کنیم

منتظر مطالب و عکس هاتون هستم

یا علی